Nói cách khác, BIM không phải một phần mềm, và cũng không dừng lại ở một mô hình 3D. Một dự án có mô hình 3D đẹp nhưng thiếu quy ước thông tin, thiếu quy trình phối hợp và thiếu cơ chế kiểm soát chất lượng thì vẫn chưa thể coi là đang triển khai BIM một cách đầy đủ.
BIM là gì?
BIM là viết tắt của Building Information Modeling, tiếng Việt thường dịch là mô hình thông tin công trình. Đây là phương pháp tổ chức công việc trong đó thông tin của một công trình — hình học, thuộc tính kỹ thuật, vật liệu, tiến độ, chi phí, thông tin phục vụ vận hành — được gắn vào một mô hình số và được các bên sử dụng chung trong suốt vòng đời dự án.
Cách hiểu này khác hẳn với cách làm truyền thống. Trong quy trình cũ, thông tin công trình nằm rải rác ở nhiều nơi: bản vẽ 2D, thuyết minh, bảng thống kê, email trao đổi, biên bản họp. Mỗi khi có thay đổi, các tài liệu này phải được cập nhật thủ công và rất dễ lệch nhau. Với BIM, thông tin được tập trung vào mô hình và được quản lý theo một bộ quy ước thống nhất, nên khi thay đổi thì các sản phẩm kết xuất từ mô hình cũng thay đổi theo.
Tuy nhiên, cần tránh một ngộ nhận phổ biến: BIM không tự động làm cho dự án chính xác hơn. Mô hình chỉ đáng tin khi có người đặt ra yêu cầu thông tin rõ ràng, có người thực hiện đúng quy ước, và có cơ chế kiểm tra chất lượng trước khi thông tin được sử dụng để ra quyết định. Phần “làm cho nó đáng tin” chính là phần quản lý và điều phối — thứ mà nhiều dự án bỏ qua khi mới bắt đầu áp dụng BIM.
BIM không chỉ là mô hình 3D
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất khi tiếp cận BIM. Mô hình 3D là phần nhìn thấy được, nên nhiều người mặc định 3D chính là BIM. Thực tế, mô hình 3D chỉ là một trong bốn thành phần cấu thành cách làm việc theo BIM.
- MODELMô hình số của công trình: hình học, cấu kiện, hệ thống kỹ thuật.
- INFORMATIONDữ liệu gắn với mô hình: thuộc tính, phân loại, mức độ chi tiết thông tin.
- PROCESSQuy trình tạo, kiểm tra, phê duyệt và chuyển giao thông tin.
- COLLABORATIONCách các bên cùng làm việc trên một nguồn thông tin dùng chung.
Nếu chỉ có Model mà thiếu ba thành phần còn lại, dự án sẽ rơi vào tình trạng quen thuộc: mô hình có nhưng không ai chắc phiên bản nào là bản mới nhất, thuộc tính mỗi bộ môn đặt một kiểu, và đến lúc cần xuất dữ liệu phục vụ nghiệm thu thì phải làm lại gần như từ đầu.
Ngược lại, khi cả bốn thành phần cùng hiện diện, mô hình trở thành thứ có thể tin cậy để làm việc: các bên biết thông tin nào là bắt buộc, ai chịu trách nhiệm tạo ra, lưu ở đâu, kiểm tra thế nào và bàn giao dưới dạng gì.
BIM có phải là một phần mềm không?
Không. BIM là phương pháp làm việc, còn phần mềm chỉ là công cụ để thực hiện phương pháp đó. Trên thị trường có nhiều nhóm công cụ phục vụ các mục đích khác nhau: dựng mô hình bộ môn, tổng hợp mô hình phối hợp, kiểm tra chất lượng mô hình, quản lý tài liệu và phiên bản. Một dự án có thể dùng nhiều công cụ khác nhau và vẫn triển khai BIM nhất quán, miễn là quy ước thông tin và quy trình được thống nhất từ đầu.
Vì vậy, câu hỏi “học BIM là học phần mềm nào?” thường phản ánh cách tiếp cận chưa đầy đủ. Câu hỏi đúng hơn là: bạn muốn đảm nhiệm phần nào trong chuỗi công việc BIM? Người dựng mô hình, người điều phối giữa các bộ môn và người quản lý thông tin dự án cần những năng lực rất khác nhau, dù có thể cùng nhìn vào một mô hình.
Các chiều của BIM nghĩa là gì?
Bạn sẽ thường gặp các cách gọi như 3D, 4D, 5D khi đọc tài liệu về BIM. Đây không phải là “chiều không gian” theo nghĩa hình học, mà là cách diễn đạt việc bổ sung thêm lớp thông tin vào mô hình để phục vụ những mục đích quản lý khác nhau.
| Cách gọi | Lớp thông tin được bổ sung | Phục vụ công việc gì |
|---|---|---|
| 3D | Hình học và cấu kiện công trình | Hình dung không gian, phát hiện va chạm giữa các bộ môn |
| 4D | Yếu tố thời gian, tiến độ | Mô phỏng trình tự thi công, kiểm tra tính khả thi của tiến độ |
| 5D | Yếu tố khối lượng, chi phí | Bóc tách khối lượng, kiểm soát chi phí theo phương án |
| Các chiều mở rộng | Vận hành, bảo trì, tính bền vững… | Tùy mục tiêu của chủ đầu tư và phạm vi hợp đồng |
Cách đánh số các chiều từ 6D trở lên không được hiểu thống nhất giữa các tài liệu và tổ chức khác nhau. Vì vậy trong hồ sơ dự án, nên mô tả rõ cần thông tin gì để làm gì thay vì chỉ ghi một con số chiều. Ghi “mô hình 6D” mà không định nghĩa thì mỗi bên sẽ hiểu một kiểu.
Điều đáng chú ý là mỗi chiều tăng thêm đều kéo theo yêu cầu về dữ liệu và công sức duy trì. Muốn mô phỏng tiến độ, mô hình phải được phân chia theo cách khớp với cấu trúc công việc. Muốn bóc tách khối lượng, thuộc tính cấu kiện phải được nhập đầy đủ và nhất quán. Không có lớp thông tin nào tự xuất hiện chỉ vì mô hình đã được dựng.
Một dự án áp dụng BIM có những thành phần nào?
Khi một dự án tuyên bố “áp dụng BIM”, thường sẽ có các thành phần sau. Không phải dự án nào cũng đủ cả, và mức độ chi tiết phụ thuộc vào quy mô cũng như yêu cầu hợp đồng.
- Thành phần 01Yêu cầu thông tinDự án cần thông tin gì, ở mức độ nào, phục vụ mục đích gì. Đây là điểm khởi đầu quyết định mọi thứ phía sau.
- Thành phần 02Mô hình bộ mônKiến trúc, kết cấu, cơ điện… mỗi bộ môn phát triển mô hình riêng theo quy ước chung.
- Thành phần 03Kế hoạch thực hiệnAi làm gì, theo mốc nào, giao nộp ra sao — thường được ghi trong kế hoạch thực hiện BIM.
- Thành phần 04Môi trường dữ liệu chungNơi lưu trữ, phân quyền, kiểm soát phiên bản và trạng thái của thông tin dự án.
- Thành phần 05Phối hợp mô hìnhTổng hợp mô hình các bộ môn để phát hiện và xử lý vấn đề trước khi ra công trường.
- Thành phần 06Kiểm soát chất lượngKiểm tra mô hình và dữ liệu có đáp ứng yêu cầu đã đặt ra hay không.
- Thành phần 07Bàn giao thông tinKết xuất bộ dữ liệu phục vụ nghiệm thu, bàn giao và vận hành công trình.
Điểm đáng chú ý: chỉ có một trong bảy thành phần trên liên quan trực tiếp đến việc dựng mô hình. Sáu thành phần còn lại thuộc về tổ chức thông tin và quy trình. Đó là lý do vì sao năng lực quản lý và điều phối lại quan trọng đến vậy khi dự án mở rộng quy mô.
BIM được sử dụng trong dự án xây dựng như thế nào?
Dưới đây là mạch công việc khái quát của một dự án có áp dụng BIM. Đây là mô tả ở mức nguyên lý; trình tự và mức độ chi tiết thực tế sẽ khác nhau tùy quy mô, loại công trình và thỏa thuận giữa các bên.
- Xác định mục tiêu và yêu cầu thông tinChủ đầu tư và các bên thống nhất áp dụng BIM để làm gì, cần dữ liệu gì ở mỗi giai đoạn.
- Lập kế hoạch thực hiệnChuyển yêu cầu thành phân công cụ thể: ai tạo thông tin nào, theo quy ước nào, nộp khi nào.
- Thiết lập môi trường dữ liệu chungDựng nơi làm việc chung, quy định đặt tên, phân quyền và trạng thái tài liệu.
- Phát triển mô hình bộ mônCác bộ môn dựng mô hình theo quy ước đã thống nhất, không mạnh ai nấy làm.
- Tổng hợp và phối hợpGhép mô hình các bộ môn để rà soát sự ăn khớp, phát hiện vấn đề cần xử lý.
- Xử lý vấn đề phát sinhPhân loại, giao trách nhiệm, thống nhất phương án và cập nhật lại mô hình.
- Kiểm soát chất lượng thông tinRà soát mô hình và dữ liệu trước khi được chấp nhận đưa vào sử dụng.
- Bàn giao và phục vụ vận hànhKết xuất bộ thông tin bàn giao theo yêu cầu đã đặt ra từ đầu dự án.
Chú ý rằng bước 1 và bước 8 là một cặp: những gì bạn muốn nhận được ở bước bàn giao phải được đặt ra ngay từ bước xác định yêu cầu. Nếu đến cuối dự án mới hỏi “dữ liệu vận hành đâu?” thì thường đã muộn, vì thông tin đó không được ai giao nhiệm vụ tạo ra ngay từ đầu.
BIM Modeler, BIM Coordinator và BIM Manager là ai?
Trong một dự án áp dụng BIM, công việc thường được phân chia thành ba nhóm vai trò. Phần dưới đây chỉ giới thiệu ở mức tổng quan; mỗi vai trò đều có bài viết riêng đi sâu hơn.
- Lớp mô hìnhBIM ModelerTạo và cập nhật mô hình của một bộ môn cụ thể, theo đúng quy ước mô hình và quy định đặt tên của dự án.
- Lớp phối hợpBIM CoordinatorLàm việc ở khoảng giữa các mô hình: tổng hợp mô hình phối hợp, phát hiện và theo dõi xử lý xung đột giữa các bộ môn.
- Lớp thông tinBIM ManagerLàm việc ở cấp thông tin dự án: chiến lược áp dụng BIM, yêu cầu thông tin, kế hoạch thực hiện, môi trường dữ liệu chung, kiểm soát chất lượng và bàn giao.
Lưu ý quan trọng: đây là cách phân chia công việc thường gặp trong thực tế, không phải hệ thống chức danh bắt buộc. Ở dự án nhỏ, một người có thể đảm nhiệm cả ba nhóm việc. Ở dự án lớn, mỗi nhóm có thể là cả một bộ phận. Tên gọi và phạm vi trách nhiệm cụ thể phụ thuộc vào cơ cấu tổ chức, hợp đồng và quy mô từng dự án.
Quản lý BIM và Điều phối BIM khác nhau ở đâu?
Hai cụm từ này hay bị dùng lẫn lộn, nhưng chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Quản lý BIM trả lời câu hỏi: dự án cần thông tin gì và làm sao để có được thông tin đó một cách có kiểm soát? Công việc xoay quanh việc đặt ra yêu cầu thông tin, lập kế hoạch thực hiện, thiết lập môi trường dữ liệu chung, quy định cách kiểm tra chất lượng và xác định bộ hồ sơ bàn giao.
Điều phối BIM trả lời câu hỏi: làm sao để mô hình của các bộ môn ăn khớp với nhau? Công việc xoay quanh việc tiếp nhận mô hình, tổng hợp thành mô hình phối hợp, phát hiện vấn đề, phân loại và theo dõi đến khi vấn đề được xử lý xong.
Một cách hình dung đơn giản: quản lý BIM thiên về luật chơi và dữ liệu, điều phối BIM thiên về vận hành sự ăn khớp giữa các bên. Hai mảng này bổ trợ nhau chứ không thay thế nhau — có quy định tốt mà không ai điều phối thì mô hình vẫn lệch; điều phối giỏi mà không có quy ước thông tin thì mỗi vòng phối hợp lại phải thương lượng lại từ đầu.
BIM mang lại giá trị ở những giai đoạn nào?
Giá trị của BIM không đến đồng đều ở mọi giai đoạn, và cũng không tự nhiên xuất hiện chỉ vì dự án có mô hình. Dưới đây là những nhóm giá trị thường được nhắc tới, kèm điều kiện để giá trị đó thực sự xảy ra.
| Giai đoạn | Giá trị thường được kỳ vọng | Điều kiện để đạt được |
|---|---|---|
| Thiết kế | Phát hiện sớm sự không ăn khớp giữa các bộ môn | Có quy ước mô hình chung và có người điều phối thực sự rà soát |
| Trước thi công | Giảm vướng mắc phải xử lý tại công trường | Vấn đề phát hiện được phân loại, giao trách nhiệm và đóng dứt điểm |
| Thi công | Mô hình phục vụ triển khai và kiểm soát chất lượng | Mô hình được cập nhật theo thực tế, không bị bỏ rơi sau thiết kế |
| Nghiệm thu & bàn giao | Bộ dữ liệu bàn giao có cấu trúc, dùng được | Yêu cầu dữ liệu bàn giao được đặt ra từ đầu dự án |
| Vận hành | Tra cứu thông tin tài sản phục vụ quản lý, bảo trì | Có bên tiếp nhận và duy trì dữ liệu sau bàn giao |
Cột bên phải mới là phần quyết định. Rất nhiều dự án dừng lại ở việc có mô hình nhưng không đạt được giá trị kỳ vọng, đơn giản vì điều kiện đi kèm không được chuẩn bị. Đây cũng là lý do các con số về mức tiết kiệm chi phí hay rút ngắn tiến độ nên được xem xét thận trọng: chúng phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh dự án cụ thể.
Những hiểu lầm phổ biến về BIM
Trong quá trình tiếp cận BIM, có một số nhận định xuất hiện rất thường xuyên nhưng không chính xác. Nhận diện sớm những hiểu lầm này sẽ giúp bạn tiết kiệm khá nhiều thời gian.
Hiểu lầm 1: BIM là một phần mềm cụ thể
Phần mềm là công cụ, BIM là cách làm việc. Thành thạo một công cụ dựng mô hình không đồng nghĩa với việc hiểu và triển khai được BIM ở cấp dự án.
Hiểu lầm 2: Có mô hình 3D là đã làm BIM
Mô hình 3D không kèm thông tin có cấu trúc, không có quy ước đặt tên, không có quy trình kiểm tra thì mới chỉ là hình khối. Phần “Information” trong BIM chưa xuất hiện.
Hiểu lầm 3: Phát hiện xung đột là toàn bộ công việc điều phối
Phát hiện xung đột chỉ là một bước. Phần lớn khối lượng công việc nằm ở sau đó: phân loại vấn đề, xác định mức ưu tiên, giao trách nhiệm, thống nhất phương án, theo dõi và xác nhận đã xử lý xong.
Hiểu lầm 4: BIM chỉ dành cho dự án lớn
Mức độ áp dụng có thể điều chỉnh theo quy mô. Một dự án nhỏ vẫn có thể hưởng lợi từ việc thống nhất quy ước đặt tên và có một nơi lưu trữ dùng chung, dù không cần bộ máy phức tạp.
Hiểu lầm 5: Áp dụng BIM là bắt buộc với mọi công trình
Cần thận trọng với nhận định này. Phạm vi và mức độ áp dụng BIM của từng dự án phụ thuộc vào thỏa thuận giữa các bên và yêu cầu cụ thể của dự án đó, chứ không phải một quy định áp dụng đồng loạt. Nếu cần căn cứ chính xác cho một dự án cụ thể, nên tra cứu trực tiếp văn bản pháp luật hiện hành và điều khoản hợp đồng của dự án.
Ai nên tìm hiểu về BIM?
BIM không chỉ dành cho người dựng mô hình. Mỗi nhóm dưới đây tiếp cận BIM với mục đích khác nhau:
- Kỹ sư xây dựngHiểu cách thông tin công trình được tổ chức để làm việc hiệu quả trong dự án có áp dụng BIM.
- Kiến trúc sưPhối hợp mô hình với kết cấu và hệ thống kỹ thuật theo quy ước chung của dự án.
- Kỹ sư kết cấuXử lý các điểm giao cắt giữa kết cấu và các bộ môn khác ngay từ giai đoạn mô hình.
- Kỹ sư MEPĐây là bộ môn thường gặp nhiều vấn đề phối hợp nhất do mật độ hệ thống kỹ thuật cao.
- Cán bộ ban quản lý dự ánHiểu quy trình phối hợp và các mốc chuyển giao thông tin để theo dõi tiến độ, chất lượng.
- Chủ đầu tưBiết cách đặt ra yêu cầu thông tin ngay từ đầu để nhận được bộ dữ liệu dùng được khi bàn giao.
- Tư vấn thiết kế, tư vấn QLDAChuyển giao thông tin đúng yêu cầu và tham gia thiết lập, giám sát quy trình BIM.
- Nhà thầuSử dụng mô hình phối hợp phục vụ triển khai thi công và kiểm soát chất lượng.
Nếu muốn phát triển sâu hơn trong BIM, nên bắt đầu từ đâu?
Sau khi đã nắm khái niệm nền tảng, bước tiếp theo phụ thuộc vào việc bạn muốn đi theo hướng nào. Ba hướng phổ biến nhất tương ứng với ba nhóm vai trò đã nêu ở trên.
Nếu bạn đang hoặc sẽ trực tiếp dựng mô hình, hãy bắt đầu bằng việc hiểu rõ công việc của BIM Modeler và những gì cần biết ngoài thao tác dựng hình. Nếu bạn quan tâm đến việc làm cho mô hình của nhiều bộ môn ăn khớp với nhau, hướng phù hợp là vai trò của BIM Coordinator. Còn nếu bạn thiên về tổ chức yêu cầu thông tin, quy trình và dữ liệu ở cấp dự án, hãy tìm hiểu BIM Manager là gì.
Nếu chưa chắc mình phù hợp với hướng nào, hai bài viết sau được xây dựng để hỗ trợ ra quyết định: so sánh BIM Modeler, BIM Coordinator và BIM Manager và lộ trình nghề nghiệp BIM.
Câu hỏi thường gặp về BIM
BIM có phải là phần mềm không?
Không. BIM là phương pháp tổ chức và quản lý thông tin công trình dựa trên mô hình số. Phần mềm chỉ là công cụ để thực hiện phương pháp đó, và một dự án thường dùng nhiều công cụ khác nhau cho các mục đích khác nhau.
BIM và mô hình 3D khác nhau như thế nào?
Mô hình 3D là biểu diễn hình học của công trình. BIM bao gồm mô hình 3D nhưng còn có thêm thông tin gắn với từng đối tượng, quy trình tạo và kiểm soát thông tin, cùng cách các bên cộng tác trên nguồn thông tin đó. Có mô hình 3D chưa chắc đã là đang triển khai BIM.
Học BIM có cần biết dựng mô hình trước không?
Không bắt buộc, nhưng có nền tảng mô hình sẽ giúp tiếp cận dễ hơn. Với hướng quản lý thông tin, điều quan trọng hơn là hiểu quy trình dự án, biết đặt yêu cầu thông tin và kiểm soát chất lượng dữ liệu — những việc không đòi hỏi phải trực tiếp dựng mô hình hằng ngày.
BIM Manager và BIM Coordinator khác nhau ra sao?
Ở mức tổng quan: BIM Manager tập trung vào thông tin và quy trình ở cấp dự án (yêu cầu thông tin, kế hoạch thực hiện, môi trường dữ liệu chung, kiểm soát chất lượng, bàn giao). BIM Coordinator tập trung vào việc mô hình các bộ môn ăn khớp với nhau (tổng hợp mô hình phối hợp, phát hiện và theo dõi xử lý xung đột). Phạm vi cụ thể có thể khác nhau theo từng tổ chức và dự án.
Ai nên tìm hiểu BIM?
Kỹ sư xây dựng, kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu, kỹ sư MEP, cán bộ ban quản lý dự án, đại diện chủ đầu tư, tư vấn thiết kế, tư vấn quản lý dự án và nhân sự nhà thầu đều có lý do riêng để tìm hiểu BIM, tùy vai trò của họ trong chuỗi thông tin dự án.
Áp dụng BIM có bắt buộc không?
Phạm vi và mức độ áp dụng BIM của từng dự án phụ thuộc vào thỏa thuận giữa các bên và yêu cầu cụ thể trong hợp đồng. Không nên hiểu rằng mọi công trình đều bắt buộc áp dụng BIM. Với một dự án cụ thể, cần tra cứu quy định pháp luật hiện hành và điều khoản hợp đồng để có căn cứ chính xác.
